Wennen aan de wolf

Hoe conflictarm samen te leven met de wolf

We kunnen er niet meer om heen: de wolf is terug in Nederland. Maar geen paniek! Want het dier zal met een grote boog om òns heen lopen. En met een paar eenvoudige maatregelen zorgen we ervoor dat hij ook onze viervoeters met rust laat.

De wind heeft vrij spel vandaag tussen de universiteitsgebouwen van de campus in Wageningen, waar ik heb afgesproken met Glenn Lelieveld, de landelijk coördinator van het Wolvenmeldpunt.

De terugkeer van de wolf in Nederland bezorgt hem deze dagen heel wat uren werk. Maar de goedlachse Glenn vertelt er graag over.

Het Wolvenmeldpunt maakt deel uit van de Zoogdierenvereniging (die onderzoek doet naar en bescherming biedt aan inheemse in het wild levende zoogdieren) en neemt alle meldingen van mensen die menen dat ze een wolf gespot hebben in Nederland aan. Vervolgens bekijken Glenn en zijn collega’s of er verder (DNA-)onderzoek nodig is – heel vaak zien mensen een dier namelijk onterecht voor een wolf aan.

Vanuit die rol is Glenn tevens werkzaam voor Wolven in Nederland, een samenwerkingsverband tussen verschillende natuurorganisaties. Het voornaamste doel van dit verband is elkaar op de hoogte te houden van de ontwikkelingen omtrent de terugkeer van de wolf in Nederland.

Van outcast naar beschermde diersoort

Want dat die terug is, staat vast. En dat zorgt voor tamelijk veel onrust. Maar feitelijk kan de wolf daar weinig aan doen. Die heeft vooral zelf te leiden; onder een slecht imago. 

“In sommige natuurgeloven en culturen werd de wolf vroeger vereerd”, vertelt Glenn. “Maar de katholieke kerk heeft die natuurgeloven om zeep geholpen. De wolf werd op een gegeven moment gelijkgesteld aan de duivel. Dat beeld werd nog versterkt door vreselijke verhalen over hondsdolle wolven in sprookjes. Die hadden heel veel impact op onze visie op de wolf.”

De wolf werd zodoende een symbool van het kwaad. En dat kwaad moest worden verdreven.

De  vervolging van de wolf leidde ertoe dat het dier uiteindelijk volledig verdween uit ons land.   

Hondsdolheid komt gelukkig al ruim een eeuw in vrijwel heel Europa niet meer voor. En in 1982 werd de wolf officieel een beschermde diersoort, waardoor het aantal wolven weer langzaam kon toenemen.

In 2000 liet hij zich zien bij onze oosterburen en in 2015 wandelde er in Drenthe en Groningen na een afwezigheid van ongeveer 150 jaar weer een wolf de Nederlandse grens over.

Momenteel hebben er zich drie in ons land gevestigd: een paartje op de Noord-Veluwe en een teef op de Midden-Veluwe.

“Op de Noord-Veluwe is een teef meer dan zes maanden aanwezig. Dat bewijst dat ze daar haar territorium heeft”, zegt Glenn.

Het lijkt er sterk op dat er zich kort geleden een reu heeft aangesloten bij haar. “Bij wolven kiest de vrouw haar terrein. De man heeft haar te vinden.”

Ook in België leeft sinds 2018 een wolvenpaar – “in een militair oefenterrein, bij Leopoldsburg”.

Angst voor mensen

Een en ander concluderen Glenn en zijn collega’s onder andere door DNA-onderzoek van uitwerpselen van de wolf. Daaruit blijkt natuurlijk ook wat de wolf gegeten heeft.

Glenn: “Een wolf is een predator. Het grootste roofdier van Europa. Hij eet drie á vier kilo vlees per dag. Veruit het grootste deel is wild, zoals reeën, kleinere edelherten en zwijnen(biggetjes). Uit onderzoek van wolvenkeutels is gebleken dat slechts één procent landbouwhuisdier was. En dan merendeels schaap.”

Toch is er enige tijd geleden in Duitsland een Shetland-veulen gepakt door een wolf. Glenn ontkent het niet, maar wil het voorval ook niet groter maken dan het is.

“In zeer zeldzame gevallen gebeurt dat”, beaamt hij. “Als zo’n veulen alleen staat bijvoorbeeld. Maar schapen en paarden en pony’s zijn geen soorten waar de wolf selectief op jaagt. Want als je als wolf achter vee aan gaat, wordt er op je geschoten, leef je niet lang en krijg je geen nakomelingen.”

Een wolf zal uit zichzelf dus niet snel op ons vee jagen. En al helemaal niet op een groot paard.

“Een volwassen paard betekent één bonk risico voor een wolf op verwonding. En zet je meerdere paarden of pony’s bij elkaar of een natuurlijke kudde buiten, dus mét een hengst erbij, is het  sowieso onmiddellijk klaar.”

“De Europese Grijze wolf is superschuw. En die angst voor mensen hebben wij hem zelf bijgebracht. In Noord-Amerika bijvoorbeeld is dat anders. Dat leereffect zit er daar nog niet in.”

Het is het ietwat twijfelachtige resultaat van het jarenlange vervolgen door de mens van de wolf.

Glenn vervolgt: “Deze soort vermijdt de mens. De wolf heeft van jongs af aan geleerd dat het verstandig is om nachtactief te zijn en op bepaalde soorten zoals ree te jagen.”

Het wolvengezin

De gezinsstructuur van een wolf lijkt verrassend veel op die van de mens.

“Een roedel is eigenlijk een gezinnetje. Dat bestaat uit ma, pa en de kids. In totaal zijn het er een stuk of 8. De kinderen blijven hooguit 3 jaar bij de roedel en gaan dan op zoek naar hun eigen territorium.”

Die zwervende pubers, teven en reuen, leggen enorme afstanden af. Tochten van 1500 of 2000 kilometer zijn niet ongewoon. Het zijn deze zwervers die zich af en toe op klaarlichte dag laten zien. Én die zich soms vergrijpen aan een schaap.

Ergens logisch, stelt Glenn. “Stel je voor, je bent jong en zonder kaart op zoek naar leefgebied. En je ziet weiland na weiland schapen staan..”

Dat kan wel zo zijn, maar waarom moet zo’n wolf er dan meteen vijf of zes afslachten? Aan één heeft hij toch meer dan genoeg?

“Vergelijk het met wat een loslopende hond doet wanneer die in het bos een hardloper tegenkomt. De hond wil daar achteraan. Bij een wolf is die reactie nog veel sterker”, legt Glenn uit. In de natuur zouden de schapen vluchten, maar in een afgesloten weiland kunnen ze nergens heen. Het rennen en het bijten zorgen daarbij voor hormoon-output bij de wolf, wat zijn gedrag nog eens extra versterkt. Het eten is dan de ultieme beloning”.

Groot territorium

Het territorium waarnaar zo’n zwerver op zoek is, is groot.

“Gemiddeld zo’n 200 vierkante kilometer, met een kerngebied van 50 vierkante kilometer. En bij weinig wolven in de buurt kan het best nog groter zijn. De kans is dus heel groot dat je je op de Veluwe in wolventerritorium bevindt”, aldus Glenn. “Maar die wolf ligt overdag te rusten. Die zie je niet.”

Ook van de zwervende pubers hebben wij mensen niets te vrezen. Glenn verwijst naar bekende filmpjes van zwervende wolven bij de Eemshaven en in Bennekom.

“Je ziet dat die bezig is met zijn eigen ding. Hij is stoïcijns naar de mensen die hij passeert. Die horen bij het landschap.”

Als houder van schapen of pony’s moet je er echter wel rekening mee houden dat een zwerver opnieuw zal proberen zijn slag te slaan op dezelfde plek. Het beste is dan ook om te voorkomen dat hij überhaupt in de verleiding komt. Temeer omdat afschieten vrijwel onuitvoerbaar is, want vindt de dader maar eens terug.

Voorzorgsmaatregelen kosten geld

Glenn: “Zorg voor beveiliging en bescherming door je weiland te omheinen met stroomdraad. Vijf draadjes boven elkaar, met steeds 20 cm ertussen. In totaal 1,20 meter hoog dus, met een goede klap stroom erop, zo’n 3000 Volt. Wat er aan stroom op een gemiddelde paardenwei staat, is genoeg. Een wolf zal niet snel proberen er overheen te springen, want springen betekent risico op verwonding. Hij zal altijd proberen er onderdoor te kruipen.”

Eenmaal een klap stroom op de neus geïncasseerd en de les geleerd, zal de wolf het niet snel weer proberen. “De schaapskudde op de Veluwe laten ze ook met rust.”

Daarnaast is het zaak de paddock waar je je pony’s of paarden in houdt niet te klein te maken. “Maak die ruim genoeg, anders heb je kans dat ze zélf het hek plat lopen wanneer er een wolf langsloopt.”

Duidelijke taal van de coördinator. Maar dergelijke maatregelen kosten geld. Voor een particulier veel geld. En dat moet wel ergens vandaan komen.

Daartoe hebben de verschillende provincies het Wolvenplan opgesteld, waarin ze vast hebben gelegd hoe de benodigde maatregelen te zullen subsidiëren.

Het is dus alleen een kwestie van doen.

“Het is niet ingewikkeld. Het zorgt wel voor extra werk. Maar als je het op de goede manier doet, houd je 99 procent van de schade tegen. En dan niet alleen van wolven, maar ook van honden”,  benadrukt Glenn het belang ervan.

De wolf is goed nieuws

Genoeg over de praktische bezwaren. Liever wijst Glenn op de positieve aspecten van de terugkeer van de wolf.

“Die heeft heel veel nut! Behalve extra recreatieve baten voor de Veluwe, faciliteert het andere diersoorten, zoals aaseters. De wolf zorgt daarnaast voor natuurlijke anticonceptie bij reeën en herten; die voelen het gevaar, zullen minder eten en zich minder snel voortplanten. En de zwakkeren worden er uitgefilterd.”

Maar bovenal is de terugkeer van de wolf bijzonder goed nieuws voor het Nederlandse landschap.

Waar wolven leven, groeit bos – luidt een Russisch gezegde. In het kerngebied van een wolventerritorium zijn geen of minder grazers. Daar zorgt de aanwezigheid van de wolf voor vegetatieverandering en bosverjonging. Daarbij gaan bepaalde mineralen die vanuit een kadaver de grond in sijpelen verzuring van de grond tegen.”

Vertrouwen in de toekomst

Het is lastig te voorspellen of en hoeveel wolven er zich de komende jaren zullen vestigen in ons land. Maar afgaande op Duitsland, dat geldt als voorbeeldland, zullen het geen enorme aantallen worden. Daar keerde de wolf terug in 2000 en leven er nu zo’n 800, verdeeld over 73 roedels. 

Glenn deed jaren geleden al eens een schatting naar het aantal wolven dat zou passen in Nederland.

“Ik kwam toen uit op 40 roedels, maar er is, in theorie, ruimte voor meer. In principe is het hele gebied ten oosten van de lijn Roosendaal / Utrecht geschikt voor vestiging. Maar duizenden wolven in Nederland kán ecologisch simpelweg niet. Je kunt nooit teveel wolven hebben in één gebied, want dan hongeren ze zichzelf uit. En wanneer een wolf eenmaal een territorium heeft, worden anderen verdrongen. Wolven zijn hyper territoriaal en zullen andere wolven doden.”

Glenn ziet een toekomst met de wolf positief tegemoet.

“We zijn verleerd om met de wolf samen te leven. Deze fase moeten we doorheen. We moeten er aan wennen. Wij vragen niemand om blij te zijn met de terugkeer van de wolf. We vragen wel om goed te kijken wat je zelf kunt doen. Van heel veel dingen vinden we het normaal dat het beveiligd wordt. Een juwelier tegen inbraak bijvoorbeeld. En dat dat geld kost. Ik heb natuurlijk ook liever niet dat er dieren gepakt worden. Want dat zorgt voor een slecht draagvlak en leidt uiteindelijk tot stroperij. We dragen hier met z’n allen de verantwoordelijkheid voor. Maar als het gaat om je eigen dier zou ik me meer zorgen maken over loslopende honden. Wolvengedrag is heel voorspelbaar.”

Daar heeft Glenn een punt. Want de cijfers liegen er niet om. “Vier- tot achtduizend aanvallen door honden per jaar, schreef NRC.”

Tot slot; Wat zijn volgens Glenn voor ons als paardeneigenaren de voordelen van de terugkeer van de wolf? En, niet onbelangrijk, wat moet je als ruiter of amazone doen als er je er een tegenkomt?

“Per saldo heb je er niks aan, maar je hebt er ook geen last van. Het zorgt vooral een spannender ritje!”, glimlacht hij. “Wat je moet doen als je er één tegen komt?! Die kans is nihil.. Maar áls; stilstaan en een foto maken! En die dan naar mij sturen!”

Wil je meer weten, kijk dan eens op www.wolveninnederland.nl en www.bij12.nl